|
|||||||
|
|
|
|||||
|
|
|||||||
Çeşitli sağlık sorunlarının ve sağlık hizmetlerinin somut olarak görülebilmesi ve değerlendirilebilmesi amacıyla bir çok sağlık göstergesi geliştirilmiştir. Bir bölgenin ya da ülkenin değişik zaman kesitlerindeki sağlık düzeylerinin ne durumda olduğunun karşılaştırılması ya da bir bölgenin veya ülkenin sağlık düzeyinin başka bölge ve ülkelerin sağlık düzeyleri ile karşılaştırılması amacıyla bu göstergelerden yararlanılır. Bu tesbit ve kıyaslamaların sağlıklı olabilmesi için verilerin düzenli ve sürekli olarak toplanması ve kaydedilmesi gereklidir. Eğer bu yapılmaz ise ölçütlerin sağlıklı ve güvenilir olduğu söylenemez ve bu ölçütlerle sağlıklı bir durum tesbiti ve hedef belirlemesi yapılamaz. Bu nedenle kayıtlara gerekli önem verilmelidir.
Sağlık düzeyi ölçütleri temel olarak 4 ana grupta toplanabilir :
Kaba Ölüm Hızı * Yıl ortası nüfus olarak ETF’ne göre tesbit edilen nüfus alınmalıdır. Bu ölçüt çok duyarlı ve iyi bir ölüm ölçütü olmamakla birlikte, pay ve paydadaki bilgileri elde etmek kolay olduğundan sıklıkla kullanılır. Ölümlerin hangi yaş ve cinslerde toplandığını göstermez, yalnızca kaba bir fikir verir. Yaşa ve Cinse Özel Ölüm Hızları Yaşa ve cinse özel ölüm hızları toplumdaki toplam mortaliteyi özetlemez fakat bir toplumda ölümlerin boyutlarını daha duyarlı olarak ortaya koyar ve kıyaslama olanağı sağlar. Özel ölüm hızları, belirli yaş ve cins gruplarındaki risklerin ölçümünde kullanıldığı gibi yaşam tablolarının yapımında da temel verileri oluştururlar. Yaşa Özel Ölüm Hızı (YÖÖH) : Yaş değişkeninin, mortalite üzerindeki etkilerini ortadan kaldırır. Bu nedenle KÖH’dan daha duyarlı bir ölüm hızıdır. Ölümlerin en fazla hangi yaş gruplarında olduğunu saptamaya yarar.
Bir takvim yılında belirli bir yaş grubundaki ölümler Cinsiyete Özel Ölüm Hızı : Cinsiyet de farklı yaş gruplarında mortalite üzerine etki eden bir faktördür. Örneğin ülkemizde özellikle maden bölgelerinde genç erkeklerde iş kazaları nedeniyle ölümler zaman zaman cinsiyete özgü önemli farklılıklar yaratabilmektedir. Bu kategorideki ölüm hızları Erkekler İçin Ölüm Hızı (EİÖH) ve 15 – 49 Yaş Kadın Ölüm Hızı (15-49 YKÖH)’dır.
Bir takvim yılı içinde ölen erkek sayısı
Belli bir süre içinde ölen 15-49 yaş kadın sayısı
Orantılı Ölüm Hızları Yaşa Özel Orantılı Ölüm Hızı : Genel sağlık düzeyini gösteren en duyarlı ölçütlerden biridir. Tüm ölümler içinde çocukluk ve yaşlılık ölümlerini göstermek için kullanılır. Hangi yaşlar için orantılı ölüm hızı hesaplanmak isteniyorsa, paya bu yaş grubu yazılır. Paydaya aynı yıl içindeki toplam ölümler yazılır.
Bir takvim yılı içindeki 0 – 4 yaş grubu ölümleri
Bir takvim yılı içindeki 45 yaş ve üstü
ölümler Bir toplumda çocuk sağlığı iyi değilse, tüm ölümlerin yarıya yakınını 0 – 4 yaş grubu ölümleri oluşturur. Çocuk sağlığının iyi olduğu ülkelerde 0 – 4 yaş ölümler tüm ölümlerin % 5 kadarını, 45 yaş ve üzeri ölümler tüm ölümlerin % 85 – 90’ını oluşturur. Nedene Özel Orantılı Ölüm Hızı (NÖOÖH) : Bir toplumda en fazla ölüme neden olan ilk 5 ya da 10 hastalığın saptanması amacıyla kullanılan bir ölçüttür. Bu ölçütün güvenilirliği ölümlerin tam olarak saptanmış ve ölüm nedenlerinin doğru olarak belirlenmiş olmasına bağlıdır.
Bir takvim yılında A hastalığı nedeniyle ölenlerin sayısı Bebek Ölüm Hızları Bir toplumda genel sağlık düzeyini ve çocuk sağlığı düzeyini ölçmek ve sağlık hizmetlerinin etkinliğini değerlendirmek için kullanılan en önemli ölçütlerdir.
Bir yılda canlı doğan ve 365 gün (52 hafta) içinde ölen bebeklerin sayısı Ölü Doğum Hızı (ÖDH) : Ölü doğum gebeliğin 22.nci haftasından sonra doğan, ancak doğumda soşunum ya da diğer yaşam belirtilerinden en az biri olmayan bebekleri tanımlar. Ana sğlığının önemli bir göstergesidir.
Ölü doğum sayısı Eğer bu hız yüksek ise, doğum öncesi bakım hizmetleri ve doğum koşulları gözden geçirilmelidir. Yeni Doğan Ölüm Hızları :
Bir yıl içinde canlı doğan ve 0 – 6 gün içinde ölen bebekler
Bir yıl içinde canlı doğan ve 7 – 27 gün içinde ölen bebekler Erken ve Geç Neonatal Ölüm Hızlarının toplamı Yeni Doğan (Neonatal) Ölüm Hızını verir. Yaşamın ilk 28 gününe yenidoğan dönemi denir.
Bir yıl içinde canlı doğan ve 0 – 27 gün içinde ölen bebekler Yeni doğan ve özellikle erken yenidoğan ölüm hızları bir toplumdaki doğum öncesi ve doğum sonrası bakımın, ana-çocuk sağlığı düzeyinin ne durumda olduğunu gösteren çok anlamlı ölçütlerdir. Yenidoğan Sonrası
Bir yıl içinde canlı doğan ve 0 – 27 gün
içinde ölen bebekler Yaşamın ilk 28 – 364 günlerine yenidoğan sonrası dönemi adı verilir. Bu dönemde en sık görülen ölüm nedenleri pnömani, enterit ve diğer enfeksiyonlar sonucu olan ölümlerdir. Bunlar önlenebilir nitelikte ölümler olup, çevresel koşulların çocuk sağlığı üzerindeki etkilerini yansıtırlar.
Bir yıl içinde canlı doğan ve 6 gün içinde ölen bebekler + Ölü doğum
sayısı Perinatal ölüm hızı doğum öncesi bakımı ve doğum koşullarını yansıtır. İyi bir ana sağlığı göstergesidir. Ana Ölüm Hızı (AÖH) Bir toplumun sağlık göstergeleri arasında ana sağlığı ölçütleri en önemli ölçütlerdir. Gebelik, doğum ya da lohusalık döneminde meydana gelen kadın ölümlerine ana ölümü denir. Bu ölümler, eklampsiye, atoniye ya da lohusa hummasına bağlı oalbilirler.
Bir takvim yılı içindeki toplam ana ölümleri Bu formülün paydasına esasen bütün gebeliklerin alınması gerekir, ancak bunun tesbiti olanaksız olduğundan canlı doğumlar alınmaktadır. Bazı yazarlar paydaya ölü doğumları da ilave etmektedirler. Kanımızca paydaya ölü doğumların ilavesi daha uygundur. Ayrıca bu formüle çoğul doğumlar da etki etmektedir. Bu nedenle canlı doğum sayısı alınırken bebek sayısı değil, doğum sayısı alınmalıdır. Bu hızı sağlık ocağı düzeyinde hesaplayabilmek güçtür. İlçe ya da il düzeyinde hesaplamak daha uygundur.
Bir toplumda doğurganlığın boyutlarını ve sunulan aile planlaması hizmetlerinin etkinliğini değerlendirmek için kullanılan ölçütlere Doğurganlık Ölçütleri denir. Kaba Doğum Hızı (KDH) Aile planlaması hizmetlerinden en geç doğum hızı etkilenir. Kaba Doğum Hızı çok duyarlı bir ölçüt değildir. Çünkü paydasında doğurganlığa katkısı olmayan çocuk ve yaşlılar dahil bütün nüfus yer almaktadır. Ancak verilere ulaşmak ve hesaplamak çok kolay olduğundan sık kullanılan bir ölçüttür.
Bir takvim yılındaki toplam canlı doğum sayısı Genel Doğurganlık (Fertilite) Hızı (GDH) Paydaya sadece 15 – 49 yaş kadınlar, yani doğurganlık çağındaki kadın nüfus yazıldığından doğurganlık düzeyini daha duyarlı olarak gösteren bir ölçüttür. Aile planlaması hizmetlerinin değerlendirilmesinde çok yararlı bir göstergedir.
Bir takvim yılındaki toplam canlı doğum sayısı Evli Kadınlara Özel Doğurganlık Hızı : Genel doğurganlık hızından farkı paydada bütün 15 – 49 yaş kadın nüfusu yerine sadece evli olan 15 – 49 yaş kadın nüfusun alınmasıdır. Evlilik dışı çocuk sahibi olmanın fazla yaygın olmadığı toplumlarda kullanılabilen daha duyarlı bir ölçüttür.
Bir takvim yılındaki toplam canlı doğum sayısı Yaşa Özel Doğurganlık Hızı : Belirli bir yaş grubundaki her bin kadın başına düşen doğum sayısını gösterir. Bu hız istenildiğinde evli kadınlara özel olarak da hesaplanabilir.
Belli bir yaş grubu kadınlardan olan canlı doğum sayısı
Toplam Doğurganlık (Fertilite) Hızı (TDH) Bu hız,doğurgan çağdaki kadın nüfusun yaş yapısından etkilenmeden, doğurganlık düzeyi hakkında kesin bilgi veren bir ölçüttür. Doğurgan çağa giren bir kadının doğurganlık çağı sonuna kadar ortalama kaç canlı doğum yapacağını gösterir. Bu hız yaşa özel doğurganlık hızlarının toplamı alınarak hesaplanır. TDH = 5 X (15 – 19 Yat DH + 20 – 24 Yat DH + ……+ 45 – 49 Yat DH) X k Bu hesaplamada (k = 1.000 alındığında), 1.000 kadının doğurganlık çağı sonuna kadar ortalama kaç canlı doğum yapacağı bulunur. Çocuk / Kadın Oranı Doğurgan çağdaki her 100 kadından kaç tanesinin 5 yaşından küçük çocuğu olduğunu ve bir bölgenin son 5 yıl içindeki doğurganlık düzeyini gösterir. Doğurganlığın yüksek olduğu durumlarda bu oran % 70 civarında ya da daha yüksektir.
0 – 4 yat grubu çocuk sayısı Doğumların Doğum Yapılan Yere Göre Dağılımı Ana sağlığı hizmetlerinin yeterliliğini değerlendirmede kullanılır. Bir bölgede ya da ülkede sağlık kurumları dışında veya sağlık personeli yardımı olmadan yapılan doğumlar ne kadar az olursa, ana sağlığı hizmetleri o kadar iyidir denilebilir. Ancak ebeler yalnız kendi yaptırdıkları doğumlar için kayıt tutar, diğer doğumları kayda almazlarsa, kendi kendine yapılan doğumların sayısı azmış gibi görünebilir. Sağlık ocağı hekimi hesapladığı bir ölçütü değerlendirirken, salt elde ettiği sonuçla yetinmemeli, bu ölçütün diğer ölçütlerle uyumlu olup olmadığını kontrol etmelidir.
Bir takvim yılında hastanelerde gerçekleşen doğumların sayısı Ebe, hemşire, hekim yardımıyla ve kendi kendine olan doğumlar da bu formülde paya hesaplanmak istenilen olgu konarak hesaplanır. Doğum Başına Ortalama İzlem Sayısı Ana sağlığı hizmetleri içinde doğum öncesi bakımın ne düzeyde yapılabildiğini gösterir. Aynı zamanda ebe hizmetlerinin yeterli olup olmadığı konusunda da fikir verir.
Bir takvim yılındaki toplam gebe izlemi sayısı Ayrıca lohusa izlemleri de aynı formülde paya lohusa izlemleri konarak hesaplanabilir. Bebek Başına Ortalama İzlem Sayısı Bebek sağlığı hizmetlerini değerlendirmede kullanılan bir ölçüttür. Ortalama olarak her bebek 1 yıl içinde 9 kez izlenmektedir.
Bir takvim yılındaki toplam bebek izlemi sayısı Ayrıca çocuk izlemleri de aynı formülde pay ve paydaya çocuk izlemi ve çocuk sayısı konarak hesaplanabilir. Sağlık ocağı hekimi, ocak personelinin nüfusa göre yetersiz kaldığı durumlarda hzimet önceliklerini belirlerken bebek ve gebe izlemlerine öncelik vermelidir. Hekim, polikliniğe gelen her bebek, gebe ve çocuğu mutlaka ebelerin doldurduğu kartlarla beraber görmelidir. İzlemler Gebe İzlemi Gebelik Haftası İzlem İlk Tesbit 1 Kez 24. hafta 1 Kez 28. hafta 1 Kez 32. hafta 1 Kez 36. hafta 1 Kez 39. hafta 1 Kez Lohusa İzlemi Lohusalık İzlem İlk 24 saat 1 Kez 2. hafta 1 Kez 6. hafta 1 Kez Bebek - Çocuk İzlemi Bebek-Çocuk İzlem İlk 48 saat 1 Kez 15. gün 1 Kez 41. gün 1 Kez 2 – 12 ay 2,3,4,6,9,12. Aylar 1 – 4 yaş 6 ay arayla
Bir toplumda belirli hastalıkların boyutlarını gösteren ölçütlere genel olarak morbidite hızları adı verilir. En sık kullanılanlar prevalans ve insidans hızlarıdır. İnsidans ve Prevalans Bu hızların hesaplanmasında sağlık ocağı kayıtları her zaman yeterli olmaz. Bu nedenle sağlık ocaklarında toplum taramaları yapılmalı ve gerekli veriler toplanmalıdır.
Belirli bir zaman içinde A hastalığına yakalanmış eski ve yeni
olgular
Belirli bir zaman içinde A hastalığına yakalan yeni
olgular Prevalans = İnsidans X Ortalama Süre Kronik hastalıklarda insidans ve prevalans hızları biribrinden oldukça farklı değerlerdedir. Akut hastalıklarda ise bu değerler birbirine yakındır. Atak Hızı Bulaşıcı hastalıklarla ilgili morbidite ölçütlerine atak hızı adı da verilir.
Belli bir sürede saptanan A Bulaşıcı Hastalığı oluları Fatalite Hızı Bir hastalığın ne kadar öldürücü olduğunu gösteren bir ölçüttür. Hastalığa yakalananlardan ne kadarının öldüğünü belirlemeye yarar. Genellikle kısa süreli olan bulaşıcı hastalıklar için kullanılır. Güvenilirliği hastalık tesbit ve bildirimlerinin sağlıklılığına bağlıdır.
Belli bir sürede saptanan A Hastalığı nedenli ölümler
Kişi Başına Ortalama Muayene Sayısı Sağlık ocaklarında poliklinik hizmetlerinin değerlendirilmesinde yararlanılan bir ölçüttür. Kişi başına kuruma muayene için başvuruyu gösterir.
Bir takvim yılında sağlık ocağında muayene edilen hasta sayısı Sevk Hızı Yazarlar sağlık ocaklarında hastaların % 90 kadarının sorunlarına yanıt verilebileceğini, yalnızca % 5 – 10 kadarının hastaneye sevk edileceğini belirtmektedirler.
Bir takvim yılında sağlık ocağından sevk edilen hasta sayısı Laboratuar Oranı Muayene olanlar içinde laboratuar tetkiki istenenlerin oranını gösterir. Laboratuar kullanımını gösteren bir ölçüttür.
Bir takvim yılında sağlık ocağında yapılan laborauar sayısı
Personel Durumunu Gösteren Ölçütler Bir bölgedeki işyükü, sağlık personelinin ne kadar nüfusa hizmet ettiğini saptanarak belirlenebilir.
Bölgenin nüfusu Bu formülün paydasına diğer sağlık personeli (ebe, hemşire vb) konarak bu personel için de durum saptanabilir. Nüfus Artış Hızları
İçinde bulunulan yılın nüfusu – Önceki yılın nüfusu
Nüfus artış hızı kullanılarak bir sonraki yıl beklenen nüfus tahmin edilebilir : Bir sonraki yılın nüfusu = (İçinde bulunulan yılın nüfusu X NAH) + İçinde bulunulan yılın nüfusu Bir sonraki yılın tahmini nüfusu ve Kaba Doğum Hızından yararlanılarak bir sonraki yıl kaç doğum olacağı tahmin edilebilir : Tahmini Doğum Sayısı = Bir sonraki yılın nüfusu X KDH Bu yöntemle hesaplanan tahmini doğum sayısı ile bebek tesbitleri karşılaştırılarak tesbitlerin yeterli olup olmadığı anlaşılabilir. Doğal Nüfus Artış Hızı = Kaba Doğum Hızı – Kaba Ölüm Hızı
(Doğumlar + İç Göçler) – (Ölümler + Dış Göçler)
Bazı bulaşıcı hastalıkların sık görüldüğü yaş gruplarının ya da toplumun % 85’inin bağışıklanması halinde, bu bulaşıcı hastalıkların salgınlar oluşturamayacağı kabul edilmektedir. Duyarlı nüfusun ne kadarının belli bir bulaşıcı hastalığa karşı bağışık olduğu şu formülle hesaplanabilir :
A hastalığına karşı tam aşılananların sayısı
0 – 12 Ay bebeklere yapılan DBT 1 sayısı Diğer aşılar için de aynı formül, paya oranı hesaplanmak istenen aşı yazılarak kullanılır. Aşı Devamsızlık Oranları
DBT 1 Aşı oranı – DBT 3 Aşı oranı
DBT 1 Aşı oranı – Kızamık Aşı oranı
BCG Aşı oranı – Kızamık Aşı oranı
TT 1 Aşı oranı – TT 2 Aşı oranı
A hastalığına karşı tam aşılananların sayısı
Bunlar dışında aşı etkinliği hesaplamaları da yapılmaktadır. Kızamık örneğinde aşı etkinliği şöyle hesaplanabilir : Kızamık için duyarlı nüfus X Kızamık için duyarlı nüfusun kızamık aşısı oranı = Aşılanmış çocuk sayısı Kızamık için duyarlı nüfus – Kızamık aşısı yapılmış çocuk sayısı = Aşılanmamış çocuk sayısı
Aşılanmış çocuklarda
görülen vak’a sayısı Aşılanmamış çocuklarda
görülen vak’a sayısı
Aşılanmış çocuklarda atak
hızı - Aşılanmamış çocuklarda atak hızı Yaralanılan Kaynaklar 1. AĞZITEMİZ Meltem - İzmir İl Sağlık Müdürlüğü
Yayınları
|
