Bildirimi zorunlu bulaşıcı hastalıklarla mücadele, Birinci Basamakta sunulan temel sağlık hizmetlerindendir. Amaç, bildirimi zorunlu bulaşıcı hastalıkları tedavi etmek ve bu hastalıklara karşı bireyleri ve toplumu korumaktır. Mücadelenin örgütlenebilmesi için, çalışmaların her aşamasında belirli kurallara uyulması ve ekip halinde çalışılması zorunludur.

     Bulaşıcı hastalıklarla mücadele görevi Umumi Hıfzıssıhha Kanunu (UHK) ile Sağlık Bakanlığı’na verilmiştir. 1593 sayılı UHK’nun 57.nci maddesi bildirimi zorunlu bulaşıcı hastalıkların neler olduğunu sıralamakta, 61 ve 62.nci maddeleri kimlerin bu hastalıklarla karşılaştığında “ihbar” yükümlülüğü olduğunu belirtmekte ve 72.nci maddesi bu hastalıklar görüldüğünde alınacak tedbirleri belirtmektedir.

     Bulaşıcı hastalıklarla mücadelede, konunun niteliği nedeniyle esas yönetim kademesi Sağlık Müdürlüklerinin Bulaşıcı Hastalıklar Şube Müdürlükleridir. Çünkü bir ya da birkaç Sağlık Ocağı bölgesi bir salgın durumunda yeterli verilere sahip olmayabilir. Veriler çoğu kez ancak il düzeyinde biraraya geldiğinde anlamlı olur. Diğer yandan alınacak tedbirler de hemen her zaman bir ya da birkaç Sağlık Ocağı sınırlarını fazlasıyla aşar. Çalışmamızda salt Ocak bazında bildirimi zorunlu bulaşıcı hastalıklarla mücadelenin yönetimi ele alınacaktır.

Tanım :

Hastalık sürveyansı (takibi), vak’alar hakkında bilgi toplanmasıdır.

Hastalık Takibinin Amacı :

Amaç, toplanan verileri analiz etmek ve vak’aların sayısının azaltılabilmesi için ne yapmak gerektiğini belirlemektir.

Hastalık Takibinin Yapılması :

Hastalık takibi 4 aşamada gerçekleşir.

1. Hastalık takip planı yapılması
2. Verilerin toplanması ve derlenmesi
3. Verilerin analizi
4. Eylem

Hastalık Takip Planı Yapılması :

     Hangi hastalıkların takip edileceği ve bu vak’alara ilişkin hangi verilerin toplanacağına karar verilmesidir. Halen Sağlık Ocaklarında Form 017 ile Sağlık Grup Başkanlığına bildirilen Bildirimi Zorunlu 39 bulaşıcı hastalık ve Form 018 ile bildirilen 46 hastalık takibe alınmıştır. Ancak henüz yalnızca Form 017 yeterince değerlendirilebilmekte, Form 018’le ilgili çalışmalar devam etmektedir.

Vak’alardan esas olarak aşağıdaki veriler toplanmaktadır :

Veri Toplanması :

Bu veriler başlıca iki kaynaktan alınır :

1. Sağlık Ocağı poliklinik defteri : Sağlık Ocağında tanısı konan vak’alar, poliklinik defterinden hemen Form 016’ya geçirilir ve Filyasyon (Araştırma) Formu doldurularak Sağlık Grup Başkanlığına iletilir.
2. Başka kurumlar tarafından tanı konarak Form 014 ile bildirilen vak’alar : Bu vak’alar da hemen Form 016’ya geçirilir ve Filyasyon (Araştırma) Formu doldurularak Sağlık Grup Başkanlığına iletilir.

Daha sonra her hastalık için ayrı tutulan Form 016’lardan veriler Form 017’ye geçirilir ve aylık çalışmalarla birlikte Sağlık Grup Başkanlığına iletilir. Ancak Kolera, Kuduz, Polio, Neonatal Tetanoz ve Meningokoksik Menenjit gibi vak’alara raslanıldığında ya da şüphelenildiğinde, doğal afet gibi özel durumlarda hemen telefonla bildirilmesi gerekir.

Veri Toplarken Dikkat Edilecek Noktalar :

Aynı hasta Sağlık Ocağına iki kez gelebilir. Yine bir başka kurum tarafından Form 014 ile ihbar edilmiş bir vak’a da Sağlık Ocağına gelmiş ve tanı konmuş olabilir. Bu vak’alar Form 016’ya bir kez kaydedilmelidir. Zaten bu formu kullanmanın yararlarından biri bu tür hataların önüne geçmektir.

Vak’aların bölge haritası üzerinde işaretlenmesi, vak’aların belli bir bölgede toplanıp toplanmadığını tesbit etmekte büyük kolaylık sağlayacaktır.

Verilerin Analizi :

Vak’alar, görüldükleri aylara ve yıllara göre gruplandırıldığında, yıllar içinde hastalığın ortaya çıkma zamanları ve vak’a sayıları elde edilir. Bu verilerden, inceleme yapılan aydaki vak’a sayısının “normal” olup olmadığına, bir salgının söz konusu olup olmadığına karar verilebilir.

Vak’alar yaş gruplarına dağıtılıp incelendiğinde, riski altında bulunan gruplar elde edilebilir.

Bildirimi zorunlu bulaşıcı hastalıklarla mücadelenin örgütlenmesi için yapılması gerekenler şöyle sıralanabilir :

Hastalığın tanısı ister Sağlık Ocağında konmuş olsun, ister Form 014 ile ihbar edilmiş olsun, Form 016’ya işlendikten sonra yapılacak iş, filyasyon çalışmasıdır. Bunun için aşağıdaki sıra izlenir.

Poliklinikte tanı konan vak’anın Ocak kayıtlarından Sağlık Ocağı bölgesinde ikamet edip etmediğine bakılır.

2. Adrese Gidilmesi Ve Filyasyon Raporunun Doldurulması :

Filyasyona çıkılırken, hastalığın özelliklerine göre hazırlık yapılmalıdır. Örneğin su aracılığı ile bulaşabilen bir hastalık için gidiliyorsa, su örneği alınması ve klor ölçümü için gerekli materyal; aşı ile korunulabilir bir hastalık için gidiliyorsa bebek ve çocuk takip kartları götürülmelidir. Yine hastalığa ilişkin tıbbi bilgilerin tazelenmesi yararlı olabilir. Filyasyonun amacı vatandaşa mutlaka anlatılmalıdır.

Filyasyon formu (bildirimi zorunlu hastalıklar için BULAŞICI HASTALIK BİLGİ DEĞERLENDİRME FORMU ve şüpheli ısırık için ŞÜPHELİ ISIRIK BİLGİ FORMU) doldurulurken, aynı zamanda kişinin tedavisi önerilmiş, ailesine ve yakın çevresine yönelik önlemler de alınmış olacaktır.

Bu aşamada iki sorunla karşılaşılabilir : Bunlardan birincisi kentsel yaşam koşulları nedeniyle aranan kişilerin evde bulunamamalarıdır. İkinci zorluk ise, özellikle Form 014 ile gelen ihbarların adreslerinin yanlış olmasıdır. Telefon numarası almak bu nedenle çok önemlidir.

Bildirimi zorunlu bulaşıcı hastalıklarla mücadele faaliyeti içinde, yukarıda sayılanlar kadar, uygulama sonuçlarının bildirimi de önemlidir. Bildirimi zorunlu bulaşıcı hastalıklarda bildirim dört işlemle gerçekleşmektedir :

1. Sağlık Ocağının tesbit ettiği vak’aların bildirimi : Bu vak’alar eğer Ocak bölgesinde ikamet ediyorlarsa filyasyonları yapılarak, filyasyon raporu ile; başka bir bölgede ikamet ediyorlarsa Form 014 ile ve en kısa zamanda Sağlık Grup Başkanlığına bildirilir.
2. Form 014’le Gelen İhbarlar : Bu ihbarlar en çok bir hafta içinde değerlendirilerek, vak’a bulunmuş ise filyasyon raporuyla, eğer adres yanlışlığı varsa tutanakla Sağlık Grup Başkanlığına bildirilir.
3. Aylık Çalışma : Her ay sonunda Form 016’dan yararlanılarak (gerek ihbar olsun, gerekse tanısı sağlık ocağında konmuş olsun bütün vak’alar bu formda kayıtlıdır) doldurulan Form 017 BİLDİRİMİ ZORUNLU HASTALIKLAR İSTATİSTİK FORMU, aylık çalışmalarla birlikte Sağlık Grup Başkanlığına gönderilir.